Bạn đang đứng trên một con phố lạ, trời màu tím, và bỗng nhận ra: “Mình đang mơ.” Khoảnh khắc đó, cả giấc mơ sáng bừng lên. Bạn có thể bay, có thể đi xuyên tường, hoặc chỉ đứng nhìn mọi thứ với sự tỉnh táo kỳ lạ. Đó là lucid dream, giấc mơ sáng suốt.
Không phải chuyện hiếm. Một phân tích gộp 50 năm nghiên cứu ước tính khoảng 55% người đã từng có ít nhất một giấc mơ sáng suốt trong đời, và khoảng 23% có ít nhất một lần mỗi tháng (Saunders và cộng sự, 2016). Câu hỏi là làm sao để nó đến khi mình muốn.
Bài này đi qua hai kỹ thuật có bằng chứng tốt nhất hiện nay là WBTB và MILD. Phần cuối kể về một thí nghiệm năm 2021, khi các nhà khoa học lần đầu tiên hỏi chuyện và nhận được câu trả lời từ những người đang nằm mơ. Nếu bạn mới làm quen, hãy đọc trước bài Cách vào lucid dream tự nhiên và bài về hypnagogia.
WBTB: thức dậy giữa đêm để “đón” giấc mơ
WBTB là viết tắt của Wake Back to Bed, “thức dậy rồi quay lại giường”. Ý tưởng dựa trên một đặc điểm của giấc ngủ: về gần sáng, các giai đoạn REM (giai đoạn mơ rõ nhất) dài hơn và dày hơn. Nếu bạn thức dậy một lúc rồi ngủ lại đúng lúc đó, bạn sẽ bước vào giấc mơ với một cái đầu tỉnh hơn bình thường.
- Đặt báo thức sau khoảng 5 tiếng ngủ.
- Thức dậy chừng 10–30 phút: ra khỏi giường, đọc lại nhật ký giấc mơ, nghĩ về ý định nhận ra mình đang mơ. Tránh điện thoại và ánh sáng mạnh.
- Quay lại giường và làm tiếp MILD.
MILD: “hẹn trước” với chính mình
MILD (Mnemonic Induction of Lucid Dreams, “gợi lucid dream bằng trí nhớ”) do nhà tâm sinh lý học Stephen LaBerge ở Đại học Stanford phát triển. Nó dựa trên cách ta nhớ làm một việc trong tương lai, kiểu “nhớ mua sữa trên đường về”.
- Khi nằm xuống sau WBTB, nhớ lại giấc mơ vừa rồi, càng chi tiết càng tốt.
- Nhắc trong đầu một câu ngắn, thật lòng: “Lần tới khi đang mơ, mình sẽ nhận ra là mình đang mơ.”
- Tưởng tượng mình quay lại giấc mơ đó, thấy một điều vô lý, và nhận ra “à, đây là mơ”.
- Lặp lại cho đến khi ngủ thiếp đi.
Nghiên cứu nói gì?
Nhà nghiên cứu Denholm Aspy ở Đại học Adelaide (Úc) đã làm hai nghiên cứu lớn với hàng trăm người tập tại nhà.
- Nghiên cứu năm 2017: nhóm kết hợp kiểm tra thực tại, WBTB và MILD có lucid dream vào 17,4% số đêm trong tuần tập, so với 9,4% ở tuần trước đó. Hai nhóm chỉ kiểm tra thực tại, hoặc kiểm tra thực tại kèm WBTB, không thay đổi đáng kể (Aspy và cộng sự, 2017).
- Nghiên cứu quốc tế năm 2020 với 355 người: MILD và một kỹ thuật khác tên SSILD (lần lượt để ý vào thị giác, thính giác, cảm giác cơ thể) hiệu quả ngang nhau. Hai yếu tố dự đoán thành công là nhớ giấc mơ tốt và ngủ lại được trong vòng 10 phút sau khi tập. Việc tập cũng không làm giấc ngủ kém đi (Aspy, 2020).
Bài học thực tế: đừng thức quá lâu giữa đêm đến mức tỉnh hẳn, và hãy giữ nhật ký giấc mơ mỗi sáng.
Năm 2021: lần đầu khoa học trò chuyện với người đang mơ
Trong hàng trăm năm, mọi thứ ta biết về giấc mơ đều đến từ lời kể sau khi tỉnh dậy, vốn dễ quên và dễ bị bóp méo. Giấc mơ giống một căn phòng khóa kín: không ai bên ngoài nói chuyện được với người bên trong.
Năm 2021, bốn phòng thí nghiệm ở Mỹ, Pháp, Đức và Hà Lan cùng công bố trên tạp chí Current Biology một thí nghiệm nghe như phim khoa học viễn tưởng (Konkoly và cộng sự, 2021):
- 36 người ngủ trong phòng thí nghiệm, được gắn máy đo sóng não, chuyển động mắt và cơ mặt. Trong số đó có người gần như chưa từng lucid dream, có người mơ sáng suốt thường xuyên, và một bệnh nhân mắc chứng ngủ rũ (narcolepsy).
- Khi máy xác nhận họ đang ở giai đoạn REM và họ ra tín hiệu “tôi đang mơ sáng suốt” bằng một kiểu liếc mắt quy ước, các nhà nghiên cứu bắt đầu hỏi. Họ hỏi bằng lời nói, ánh đèn nhấp nháy hoặc cú chạm nhẹ, ví dụ một phép tính đơn giản.
- Người đang mơ trả lời ngay trong giấc mơ, bằng số lần liếc mắt hoặc bằng cách nhăn mặt, mỉm cười. Một số câu trả lời đúng. Họ vẫn nhận thông tin mới, giữ nó trong trí nhớ và tính toán, trong khi cơ thể vẫn đang ngủ.
Các tác giả gọi đây là một cách mới để nghiên cứu giấc mơ “từ bên trong”, thay vì chỉ dựa vào lời kể lúc tỉnh. Với người tập lucid dream, nó còn cho thấy một điều đáng suy nghĩ: ranh giới giữa ngủ và thức mỏng hơn ta tưởng rất nhiều.
Lucid dream chỉ là một trong nhiều cách con người thay đổi trạng thái ý thức mà không cần chất. Nếu muốn xem cả bức tranh, từ thiền, hiệu ứng Ganzfeld đến bể nổi, bạn có thể đọc bài tổng hợp của Float Vietnam.
An toàn khi tập lucid dream
- Đừng hi sinh giấc ngủ. WBTB làm giấc ngủ bị ngắt quãng. Chỉ nên tập vào đêm trước ngày nghỉ, vài lần mỗi tuần, không phải mỗi đêm.
- Bóng đè có thể xuất hiện nhiều hơn khi tập thức dậy giữa đêm. Hiện tượng này không nguy hiểm và thường tự hết sau vài giây đến vài phút.
- Không nên tập nếu bạn đang có rối loạn giấc ngủ, rối loạn tâm thần, hoặc hay cảm thấy mọi thứ xung quanh “không thật”. Khi đó hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước.
- Mọi kỹ thuật trong bài đều dựa vào sự chú ý và thói quen ngủ, không cần thảo dược hay thuốc.
Lịch tập hai tuần
- Tuần 1: mỗi sáng ghi nhật ký giấc mơ, dù chỉ một mảnh nhỏ. Mục tiêu là nhớ giấc mơ tốt hơn.
- Tuần 2: vào 2–3 đêm trước ngày nghỉ, làm WBTB rồi MILD như hướng dẫn ở trên.
- Cuối mỗi tuần: đếm số đêm có lucid dream, dù chỉ vài giây.
Giấc mơ sáng suốt không phải phép màu. Nó là một kỹ năng: nhớ, hẹn với chính mình, và kiên nhẫn.
Nguồn tham khảo
- Saunders D. T. và cộng sự (2016). Lucid dreaming incidence: a quality effects meta-analysis of 50 years of research. Consciousness and Cognition, 43. DOI
- Aspy D. J. và cộng sự (2017). Reality testing and the mnemonic induction of lucid dreams: findings from the national Australian lucid dream induction study. Dreaming, 27(3). DOI
- Aspy D. J. (2020). Findings from the International Lucid Dream Induction Study. Frontiers in Psychology, 11. DOI
- Konkoly K. R. và cộng sự (2021). Real-time dialogue between experimenters and dreamers during REM sleep. Current Biology, 31(7). DOI