Bạn ngồi cả buổi chiều trước màn hình, vắt óc mà ý tưởng không chịu tới. Rồi tối về, đứng dưới vòi sen được vài phút, lời giải bỗng hiện ra rõ ràng như thể nó đã chờ sẵn ở đó. Không ít người từng gặp chuyện này: ý hay đến lúc đang tắm, lúc rửa bát, lúc đi bộ, chứ hiếm khi đến lúc đang cố nghĩ.
Đó không phải trùng hợp. Khoa học thần kinh có một cái tên cho “chế độ” của não lúc ấy: mạng mặc định (default mode network). Bài này kể về mạng lưới đó, về những gì nghiên cứu đã đo được giữa lang thang tâm trí và sáng tạo, và cách bạn chủ động tạo ra những khoảng “đang tắm” trong ngày mà không cần đến bất kỳ chất nào.
Mạng mặc định của não là gì?
Năm 2001, nhà thần kinh học Marcus Raichle và cộng sự ở Đại học Washington tại St. Louis (Mỹ) để ý một điều lạ. Khi người tham gia ngừng làm bài kiểm tra và chỉ nằm nghỉ, một nhóm vùng não không tắt đi mà lại hoạt động đều đặn hơn. Ông gọi đó là “chế độ mặc định” của não (Raichle và cộng sự, 2001, PNAS).
Mạng mặc định gồm vài vùng nằm ở mặt giữa của não, phía trước và phía sau. Nó thường bật lên khi bạn:
- thả hồn, nghĩ vẩn vơ, không tập trung vào việc gì cụ thể;
- nhớ lại chuyện cũ hoặc tưởng tượng chuyện sắp tới;
- nghĩ về bản thân và về người khác.
Nói vui, nếu chế độ tập trung giống việc soi đèn pin vào một chỗ, thì mạng mặc định giống lúc bạn tắt đèn pin và để mắt quen dần với bóng tối. Những thứ ở rìa, trước đó bị che khuất, bắt đầu hiện ra và tự nối với nhau.
Khoa học nói gì về lang thang tâm trí và sáng tạo
Ý tưởng hay thường đến lúc không làm việc
Các nhà nghiên cứu ở Đại học California, Santa Barbara đã hỏi thẳng những người sáng tạo chuyên nghiệp. Trong hai đợt nghiên cứu (98 và 87 người), các nhà vật lý và nhà văn ghi lại ý tưởng hay nhất trong ngày: nó đến lúc nào, họ đang làm gì. Kết quả: khoảng một phần năm ý tưởng quan trọng nhất nảy ra khi họ đang làm việc khác và để tâm trí trôi đi. Những ý tưởng này cũng hay đi kèm cảm giác “à há!” hơn (Gable, Hopper và Schooler, 2019).
Việc nhẹ nhàng giúp “ủ” ý tưởng
Một thí nghiệm năm 2012 cho người tham gia làm bài kiểm tra sáng tạo quen thuộc: nghĩ ra càng nhiều công dụng khác thường càng tốt cho một đồ vật, ví dụ một cái gạch. Giữa hai lần làm, họ nghỉ vài phút theo một trong bốn cách: làm việc khó, làm việc dễ, ngồi nghỉ, hoặc không nghỉ. Nhóm làm việc dễ, loại việc khiến tâm trí dễ lang thang nhất, cải thiện rõ nhất ở những câu hỏi họ đã gặp trước đó (Baird và cộng sự, 2012).
Tắm vòi sen, rửa bát, đi bộ đều là “việc dễ” đúng kiểu đó: tay chân bận rộn vừa đủ, còn đầu óc được thả lỏng.
Não sáng tạo biết phối hợp
Mạng mặc định không tự mình làm nên sáng tạo. Một nghiên cứu chụp não 163 người cho thấy người sáng tạo hơn có sự kết nối mạnh hơn giữa ba mạng lưới. Mạng mặc định sinh ý tưởng. Mạng điều hành chọn lọc và đánh giá. Mạng nổi bật (salience) quyết định ý nào đáng chú ý (Beaty và cộng sự, 2018, PNAS).
Nói cách khác: thả hồn giúp gom nguyên liệu, còn tập trung giúp chế biến nó thành món. Cần cả hai.
Nhưng lang thang quá nhiều cũng không tốt
Một nghiên cứu nổi tiếng dùng điện thoại hỏi ngẫu nhiên hơn hai nghìn người trong ngày. Gần một nửa số lần hỏi, họ đang nghĩ về chuyện khác với việc đang làm. Những lúc đó họ thường kém vui hơn (Killingsworth và Gilbert, 2010, Science). Lang thang có ích khi nó là khoảng nghỉ có chủ đích, không phải khi nó biến thành vòng lo âu lặp đi lặp lại.
Tạo khoảng “đang tắm” trong ngày, không cần chất
Bạn không cần tắm năm lần mỗi ngày. Điều cần là những khoảng ngắn, đầu óc được thả lỏng sau khi đã nạp đủ vấn đề.
- Nạp trước, thả sau. Ý tưởng chỉ “ủ” khi bạn đã vật lộn với vấn đề một lúc. Viết câu hỏi ra giấy, nghĩ hết sức 20–30 phút, rồi mới đứng dậy.
- Chọn việc tay chân nhẹ nhàng: đi bộ không tai nghe, tưới cây, gấp quần áo, rửa bát. Việc quá nhàm thì chán, việc quá khó thì chiếm hết sự chú ý.
- Cất điện thoại. Mỗi lần lướt mạng là một lần lấp đầy khoảng trống mà mạng mặc định cần.
- Mang theo cách ghi nhanh: một cuốn sổ nhỏ, hoặc ghi âm một câu. Ý tưởng từ lúc thả hồn tan rất nhanh.
- Quay lại bàn và chọn lọc. Đây là lúc mạng điều hành làm việc: giữ ý tốt, bỏ ý chưa tới.
Khi giác quan được tắt bớt
Nếu tắm vòi sen đã giúp đầu óc thả lỏng, thì điều gì xảy ra khi ta bớt gần như mọi tín hiệu từ bên ngoài? Từ thập niên 1980, các nhà tâm lý học đã thử câu hỏi này với Thiền Nổi (float therapy). Người tham gia nằm nổi trong nước muối Epsom đậm đặc, trong phòng tối và yên lặng.
Một nhóm Thụy Điển đã so sánh hai cách giảm kích thích: nằm trong bể nổi, và nằm trên giường trong phòng tối. Nhóm dùng bể nổi cho ý tưởng độc đáo hơn, còn nhóm nằm giường cho ý tưởng chi tiết và thực tế hơn (Norlander và cộng sự, 2003). Đây là những nghiên cứu nhỏ, nên chỉ nên xem là gợi ý thú vị. Bạn có thể đọc thêm cách Float Vietnam giải thích vì sao tắt bớt giác quan có thể mở chỗ cho sáng tạo.
Trên Mind Hacker, hai bài gần với chủ đề này là hiệu ứng Ganzfeld và hypnagogia, khoảnh khắc giữa thức và ngủ.
Giới hạn cần biết
- “Mạng mặc định” là một cách gọi cho nhóm vùng não hay hoạt động cùng nhau. Não không có công tắc “sáng tạo” để bật.
- Các thí nghiệm đo sáng tạo bằng những bài kiểm tra cụ thể. Kết quả trong phòng thí nghiệm không phải lúc nào cũng giống công việc thật.
- Nếu đầu óc lang thang chủ yếu về những nỗi lo lặp lại và bạn thấy khó dừng, hãy nói chuyện với chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Đó không còn là thả hồn sáng tạo nữa.
Ba việc thử ngay tuần này
- Chọn một vấn đề đang bí, viết nó thành một câu hỏi.
- Mỗi ngày dành 15 phút đi bộ hoặc làm việc nhà mà không nhìn điện thoại.
- Ghi lại mọi ý tưởng chợt đến, rồi cuối tuần đọc lại và chọn ý tốt nhất.
Ý tưởng hay hiếm khi đến khi ta đuổi theo nó. Nó hay đến khi ta để cửa mở và bước ra ngoài một chút.
Nguồn tham khảo
- Raichle M. E. và cộng sự (2001). A default mode of brain function. PNAS, 98(2). DOI
- Gable S. L., Hopper E. A., Schooler J. W. (2019). When the muses strike: Creative ideas of physicists and writers routinely occur during mind wandering. Psychological Science, 30(3). DOI
- Baird B. và cộng sự (2012). Inspired by distraction: Mind wandering facilitates creative incubation. Psychological Science, 23(10). DOI
- Beaty R. E. và cộng sự (2018). Robust prediction of individual creative ability from brain functional connectivity. PNAS, 115(5). DOI
- Killingsworth M. A., Gilbert D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006). DOI
- Norlander T., Kjellgren A., Archer T. (2003). Effects of flotation- versus chamber-REST on creativity and realism under stress and non-stress conditions. Imagination, Cognition and Personality. SAGE